Tại sao đam mê guitar hay piano organ hay violin … lại vượt qua được những vấn đề tinh thần của trẻ?

Tại sao đam mê guitar hay piano organ hay violin … lại vượt qua được những vấn đề tinh thần của trẻ?

Có một mối liên hệ khá rõ giữa sức khỏe tinh thần của học sinh và việc các em có một hoạt động mà mình thực sự yêu thích, nhưng cần phân biệt: đam mê không phải là “thuốc chữa” trầm cảm hay rối loạn lo âu. Nó có thể là một yếu tố bảo vệ rất mạnh đối với một số em.

1. Vì sao học sinh hiện nay dễ gặp stress, lo âu và trầm cảm hơn?

Không nên quy tất cả cho một nguyên nhân. Thường là nhiều yếu tố chồng lên nhau:

• Áp lực thành tích: điểm số, thi cử, vào trường tốt, kỳ vọng của cha mẹ và thầy cô.

• Cảm giác phải cạnh tranh liên tục: trẻ dễ hình thành suy nghĩ “mình phải giỏi hơn người khác thì mới có giá trị”.

• Mạng xã hội: các em liên tục nhìn thấy hình ảnh thành công, ngoại hình, thành tích của người khác, trong khi chỉ nhìn thấy “mặt nổi”.

• Thiếu thời gian phục hồi: học thêm, bài tập, điện thoại, thức khuya, ít vận động và ít ngủ.

• Quan hệ gia đình và bạn bè: xung đột, cô đơn, bị bắt nạt, cảm giác không được lắng nghe.

• Giai đoạn phát triển: tuổi vị thành niên vốn đã có những thay đổi lớn về cảm xúc, nhận thức, quan hệ xã hội và cách nhìn nhận bản thân.

• Những yếu tố cá nhân và sinh học: một số trẻ có tính khí dễ lo âu, tiền sử gia đình, sang chấn hoặc những yếu tố sức khỏe khác.

Điều đáng chú ý là một đứa trẻ có thể có đầy đủ vật chất và học lực tốt nhưng vẫn có vấn đề tâm lý. Trầm cảm không đơn giản là “sướng quá nên yếu đuối”, và lo âu cũng không phải chỉ vì trẻ “nghĩ nhiều”.

2. Vậy tại sao một em rất mê guitar, piano, violin, trống, thanh nhạc… đôi khi lại vượt qua được những khó khăn tinh thần?

Ở đây có một cơ chế tâm lý rất thú vị.

Khi một đứa trẻ tìm được một thứ mà nó thực sự muốn làm, hoạt động đó có thể đồng thời đáp ứng nhiều nhu cầu tâm lý quan trọng.

Thứ nhất: cảm giác mình có năng lực.

Ví dụ một em bắt đầu học guitar.

Ngày đầu bấm hợp âm rất đau tay. Sau vài tháng, em chơi được một bài. Một năm sau, em có thể tự chơi và hát.

Não bộ nhận được một chuỗi trải nghiệm:

“Mình không giỏi → mình luyện tập → mình tiến bộ → mình làm được.”

Đây là trải nghiệm mastery — cảm giác làm chủ được một kỹ năng.

Nó rất khác với việc trẻ chỉ được nghe:

“Con phải cố lên.”
“Con phải đạt điểm cao.”

Vì ở âm nhạc, sự tiến bộ được nhìn thấy và nghe thấy rất cụ thể.

3. Đam mê tạo ra một “vùng tâm lý” mà ở đó trẻ được là chính mình

Một học sinh có thể cảm thấy:

“Ở trường mình là một học sinh bình thường.”
“Ở nhà mình là đứa con phải đạt kỳ vọng.”
“Nhưng khi cầm cây đàn lên, mình là mình.”

Điều này rất quan trọng.

Một đứa trẻ cần có ít nhất một không gian mà giá trị của nó không hoàn toàn phụ thuộc vào điểm số hay sự đánh giá của người khác.

Âm nhạc có thể tạo ra không gian đó.

Và không nhất thiết phải là âm nhạc. Có thể là:

• vẽ,

• bóng đá,

• võ thuật,

• lập trình,

• nhiếp ảnh,

• làm đồ thủ công,

• đọc sách,

• nhảy,

• viết,

• khoa học,

• chăm sóc động vật…

Điểm cốt lõi không phải “âm nhạc chữa lành”, mà là:

“Đứa trẻ tìm được một hoạt động có ý nghĩa với chính nó.”

4. Âm nhạc còn có một đặc điểm đặc biệt: nó cho phép trẻ biểu đạt cảm xúc

Có những cảm xúc trẻ không biết nói thành lời.

Một em có thể không nói được:

“Con đang buồn và con cảm thấy mình không được ai hiểu.”

Nhưng em có thể ngồi bên piano và chơi một giai điệu buồn.

Hoặc đánh trống mạnh.

Hoặc hát.

Hoặc chơi violin.

Đó là một dạng biểu đạt cảm xúc không bằng ngôn ngữ.

Khi cảm xúc được nhận diện, biểu đạt và điều hòa tốt hơn, áp lực tâm lý có thể giảm xuống.

5. Có một cơ chế nữa rất quan trọng: “flow”

Khi một người thực hiện một hoạt động vừa đủ khó nhưng phù hợp với năng lực của mình, họ có thể bước vào trạng thái gọi là flow.

Ví dụ:

Một em đang tập piano. Ban đầu phải suy nghĩ từng nốt:

Đô – Mi – Sol – đổi hợp âm…

Sau một thời gian, tay bắt đầu tự động hóa. Em tập trung hoàn toàn vào âm nhạc và không còn để ý đến điện thoại, điểm số, lời phê bình hay những chuyện xảy ra trong ngày.

Trong một khoảng thời gian:

“Cái tôi và những lo lắng thường ngày biến mất khỏi sự chú ý.”

Đó có thể là một trải nghiệm tâm lý rất quý giá.

Nhưng cũng cần lưu ý: flow chỉ là một cơ chế giải thích trải nghiệm tích cực; không nên coi nó là phương pháp điều trị trầm cảm.

6. Một điều còn sâu hơn: đứa trẻ bắt đầu có “bản sắc”

Đây có lẽ là phần tôi thấy quan trọng nhất.

Một học sinh có thể được định nghĩa bởi người lớn:

“Con học giỏi.”
“Con học kém.”
“Con đứng thứ 5.”
“Con thi được 8 điểm.”
“Bạn kia giỏi hơn con.”

Nhưng nếu em có một lĩnh vực riêng:

“Mình là người chơi guitar.”
“Mình là một tay trống.”
“Mình thích sáng tác.”
“Mình là người chơi violin.”

thì cái tôi của em trở nên rộng hơn điểm số.

Nếu hôm nay em bị điểm 5 toán, điều đó không còn đồng nghĩa với:

“Mình là người thất bại.”

Bởi vì em vẫn có một phần khác của bản thân:

“Nhưng mình chơi được bài này.”
“Mình đang tiến bộ.”
“Mình có thứ mình yêu thích.”

Đây là một dạng identity diversification — có nhiều nguồn tạo nên giá trị bản thân thay vì đặt toàn bộ giá trị vào một tiêu chí duy nhất.

7. Nhưng có một nghịch lý rất đáng chú ý

Đam mê chỉ có tác dụng bảo vệ khi nó vẫn còn là đam mê.

Nếu cha mẹ biến piano thành:

“Con phải luyện 2 tiếng mỗi ngày.”

Rồi giáo viên biến nó thành:

“Con phải thi chứng chỉ.”

Rồi cha mẹ lại nói:

“Bạn kia đạt giải nhất, tại sao con không đạt?”

thì thứ từng là nơi trú ẩn tâm lý lại trở thành một nguồn áp lực khác.

Đứa trẻ từ:

“Mình chơi piano vì mình yêu nó.”

chuyển thành:

“Mình phải chơi piano để chứng minh mình giỏi.”

Đó là hai trạng thái tâm lý hoàn toàn khác nhau.

8. Vì vậy, điều quan trọng không phải là “cho trẻ học thật nhiều môn năng khiếu”

Mà là giúp trẻ tìm được câu trả lời cho ba câu hỏi:

“Con thích gì?”

“Con muốn giỏi điều gì?”

“Có điều gì con làm mà không cần người khác liên tục thúc ép?”

Nếu một đứa trẻ tự nhiên dành hàng giờ tìm hiểu guitar, tự nghe nhạc, tự tập hợp âm, tự xem người khác chơi và vui khi nhận ra mình tiến bộ, thì đó là một tín hiệu rất đáng chú ý.

Không nhất thiết phải biến nó thành nghề.

Có thể chỉ cần cho phép nó tồn tại trong đời đứa trẻ.